• ویژگی های انواع برنامه ریزی درسی مبتنی بر سه دیدگاه روان شناختی ؛ رفتارگرا – شناخت گرا - سازنده گرا

سید جلال حسینی 

دبیر آموزش و پرورش بجنورد

---

امروزمطالبات جامعه از آموزش و پرورش تغییر کرده است ، تاکید بر کیفیت خروجی های آموزش و پرورش و اینکه آموزش و پرورش به جایگاهی رسیده است که تحولاتی بنیادی در خود ایجاد کند ، تحولاتي كه بایستی عمیق باشند اما شتابزده نباشند .

---

دانش چراغ عقل است. حضرت علی (ع)

مقدمه:
اهداف آموزش دركشورهاي مختلف جهان شباهت هايي دارند ولي ميزان موفقيت بعضي كشورها نسبت به ديگران،پژوهشگران را به عوامل گوناگون وازآن جمله فرهنگ آموزش وروشهاي دخيل در فرآيند ياددهي- يادگيري دراين كشورها معطوف مي سازد.فرهنگ آموزش مانند هرفرهنگ ديگري درجنبه هاي مختلف زندگي شامل عناصري است كه درقالب سنت هاي رايج، مورد قبول واقع مي شوند. برخي از اين عناصر ،ازجمله كتابهاي درسي وبرنامه هاي آموزشي ودرسي را كارشناسان خبره تهيه مي كنند،برخي ازجمله شكل وساختار امورآموزشي مانند ساعات تدريس وميزان آن وروشهاي ارزشيابي آموزشي به طورمشخص تعريف مي شوند وبرخي ديگر ازباورها و انتظارات دانش آموزان ومعلمان درباره نقشها و هدفهايشان ازفعاليت هاي آموزشي و فرايند ياددهي- يادگيري سرچشمه مي گيرند.
آنچه برفرايندياددهي- يادگيري دركلاس درس اثرمي گذارد،تا حد زيادي به كاركردهاي عناصري ازفرهنگ آموزش مربوط مي شود كه درقالب برنامه هاي درسي ارائه مي گردند ومعلم ودانش آموزان دركلاس درس ازآنها استفاده مي كنند.معلمان ودانش آموزان با باورها،علائق وا نگيزه هاي متفاوتي به كلاس درس مي آيند. اين باورها وانگيزه ها برفراآيند ياددهي-يادگيري تاثير شگرفي داردوفعاليتهاي آموزشي را دركلاس درس تاحدود زيادي تحت تاثير قرار مي دهد، مثلااينكه دانش آموزان با چه پيش فرضهاي به كلاس درس رياضي مي آيند و معلم توانايي هاي آنان رادرفهم مسائل رياضي چگونه ارزيابي مي كند؟پاسخ اين سوالها برفعاليت هاي آموزشي معلم دركلاس تاثير زيادي دارد.اگر دانش آموزان براي حل مسائل رياضي براين باور باشندكه فقط بايد به دنبال يك جواب صحيح رفت،بيش ازآنكه به راه حلها و فهم مساله وچگونگي آن بيانديشند،به فكر يافتن وبيان پاسخ صحيح خواهند رفت،صرف نظر ازاينكه مساله را تاچه حد فهميده يا راه حلهاي مختلف را آزموده باشند.
ضمن آرزوي سلامتي وتوفيق براي همكاران ارجمند وپرتلاش،درراستاي ماموريت كارشناسي تكنولوژي وگروههاي آموزشي مبني بر ارتقاء مهارتهاي حرفه اي معلمان،شرح مختصري بر ويژگي هاي برنامه ريزي درسي وروشهاي تدريس مبتني بر سه ديدگاه روانشناسي رفتارگرا،شناخت گرا وساخت و سازنده گرا بررسی می گردد .
از بعد برنامه ريزي درسي آموزش وپرورش دنياي معاصر با سه جريان مواجه بوده است:
1-برنامه ريزي درسي مبتني بر روانشناسي رفتارگرا يا رويكرد انتقالي (تا 1960)
2-برنامه ريزي درسي مبتني برروانشناسي شناخت گرايا رويكرد فرايندي(از 1974)
3- برنامه ريزي درسي مبتني برروانشناسي ساخت وسازگرا يا رويكردتعاملي(هنوز عمومي نشده است)
الف)روانشناسي رفتارگرا ؛
رویکرد روان شناسی رفتارگرا محرك – پاسخي است ،چيزي را به فراگير مي دهيم ودر روز موعود پس مي گيريم(امتحان). رفتارگرايان مثل اسكينر،ثرندايك وپائولوف معتقدند بايد رفتارهاي بيروني را ديد تاقضاوت نمودبه عبارت ديگر انگيزش را به عنوان پاسخي در برابرمحرك هاي بيروني مي داننداين دسته ازمحققان عامل بيروني تقويت را مهمترين انگيزه براي يادگيري دركلاس درس مي دانند.در اين ديدگاه معلم حرف اول را مي زند وانتقال داده ها از سوي معلم صورت مي گيرد ، در برنامه ريزي درسي مبتني بر اين ديدگاه ابزار عمدتا كتابهاي درسي متمركز هستند و آزمونها بسيار تعيين كننده مي باشند،.تكرار پديده بسيار مهمي است :برگزاري كلاسهاي فوق العاده،تقويتي ،جبراني و...كه هنوز در بسياري از مدارس ورنيفتاده اند ويژگي شاخص رويكرد انتقالي است.
اگرچه ماهيت بعضي از دروس به گونه اي است كه لزوما بايستي با تمرين وتكرار آموزش داده شوند وفراگيران اصولا در آن زمينه شناخت پيدا نمي كنند بلكه بايد آنها را حفظ نمايند.مثلا نام پايتخت كشورها يا مواردي از اين دست مطالب را،بيشتر مردم،معلمان ودانش آموزان با اين شيوه آشنايي دارند ودربسياري ازمدارس آنرا اجرا مي كنيم.دراين رويكرد عامل اصلي در يادگيري آموختني ها به دانش آموزان ،معلم است ، معلم داراي تمام اطلاعات بوده واوست كه منبع وموتور اصلي كار است.
شاگرد ،همراهي مطيع وشنونده اي است كه گوش فرا مي دهد وبا نوشتن مطالب در اطلاعات معلم شريك مي شود.
نگاه به علم مانند اين است كه كل دانش به دانش آموزان رسانده شود.(نگاه بانكي)
نگاه به يادگيري به مثابه يك فرايند انفعالي است ،فرايندي كه درآن محتواي ذانش مهمتر است اما بر مهارتها ونگرش ها تاكيد نمي شود.
البته اين نوع برنامه ريزي مزايايي هم دارد:اطلاعات به آساني وبه طور موثر منتقل مي شوند،معلمان با اين روش مانوسند وشاگردان در هر مرحله اي از آموزش ويادگيري پذيراي آن هستند،انجام آموزش صرفا با توضيح دادن صورت مي گيرد وكم خطراست .مثلا خطرات استفاده از مواد شيميايي توسط فراگيران را ندارد.
اشكال عمده:معلم نمي داند دانش آموزان به كجا رسيده اند و سيستم copy- paste در آن فراوان به چشم مي خورد."بچه ها به تعطيلي خورديم ،اين صفحات را بخوانيد ،حفظ كنيد وامتحان بدهيد"جمله اي است كه بارهااز معلمان معتقد به ديدگاه انتقالي شنيده شده است.
ديويي مي گويد:بعضي معلمان مثل تاجري هستند كه مي گويد ،من امروز خيلي فروش كردم اما كسي چيزي نخريد !

ب) ديدگاه برنامه ريزي درسي مبتني برروانشناسي شناخت گرا يا رويكرد" فرآيندي"

از دهه 1970 به بعد اين اعتقاد قوت گرفت كه هدف آموزش وپرورش فقط انتقال معلومات وبازپس گيري آن در روز امتحان نيست ، شناخت گرايان مثل برونر،پياژه و...اعتقاددارند اگر صرفا رفتاربيروني رامدنظرقراردهيم،نقش انديشه، تفكر،استنتاج و...محدود مي گردد .شناخت گرايان منشا انگيزش آدمي رادردرون او و به خصوص درنوع نگرش وانديشه او مي دانند.ازنظرشناخت گرايان برخي نيازهاي ايجادكننده انگيزه رفتارشامل نيازبه احساس كفايت،احساس خودمختاري،نيازبه پيشرفت ونيازبه كنجكاوي مي باشند .ازنظر برونرروش آموزش سنتي رفتارگرايي به دلايلي مردود وغير ثمربخش است :اولا دراين روش فراگير منفعل وبي تحرك است ،ثانيا انگيزه اي براي يادگيري دراو مشاهده نمي شود لذا مرتبا نيازبه تقويت كننده هاي بيروني وجوددارد،ثالثا دانش درطي نسلهاي متمادي بدون تكامل وتغيير دست به دست مي شودلذا بايد يادگيري بصورت اكتشافي انجام پذيرد. ايجاد تنوع در روشهاي تدريس وتنوع در روشهاي نظام ارزشيابي ويژگي اين رويكرد است.
با اين ديدگاه تکیه صرف به برگه امتحان پایانی کنار گذاشته شده و در ارزشیابی تکوینی ، استفاده از شیوه های انجام تکالیف به صورت پاسخ در خانه ، فعالیت های فردی یا گروهی مرتبط با درس خارج از کلاس ، فعالیت های پژوهشی ، ارزشیابی باز ( open book ) ، مشاهدات تدریجی رفتار وآزمون های عملکردی ،هركدام بخشي از نمره نهايي راتشكيل مي دهند.
نقش معلم در اين ديدگاه بررسي مواد وبرنامه درسي وشناخت مهارتهاي علمي ضروري مانند مشاهده،برقراري ارتباط،طبقه بندي ،پيش بيني ،فرضيه سازي وسازمان دهي آزمايش است.
نقش فراگير شركت فعال در تجربيات يادگيري تدارك ديده شده به وسيله معلم وپرورش تمام مهارتهاست.
نگاه به علم :ازطريق روش هاي علمي مشاهده،برقراري ارتباط،طبقه بندي ،پيش بيني،فرضيه سازي وسازمان دهي آزمايشهاي مناسب است.
نگاه به يادگيري: يادگيري ازطريق مشاركت فعال دانش آموز درپرورش مهارت ها صورت مي گيرد.
مزايا :دانش آموزان خيلي فعالند،به جاي تكيه بر محتوا،آموزش مهارتها اساس كار هستندو توالي يادگيري آسانتر سازماندهي مي شود . 
اشكال عمده:محتوا به نفع مهارت ها وبه ضرر دانستني ها كم رنگ مي شود .
جالب است بدانيد شركت مايكروسافت عليه پاورپوينت شكايتي را مطرح نمودكه وقتي معلمان كاربر پاورپوينت،عينا مطالب پاورپوينت را جهت آموزش توضيح دهند،كانالهاي يادگيري ديداري وشنيداري يكسان گرديده ويادگيري كاملي صورت نمي گيرد.بنابراين كاربران بايستي هنگام استفاده از پاورپوينت ،توضيحاتي را كه ارائه مي دهند،عينا همان مطالب نوشته شده در متن نباشد.

ج) ديدگاه برنامه ريزي درسي مبتني برروانشناسي ساخت وسازگرا يا" رويكردتعاملي"

دانش و دانايي از ديرزمان ،مورد جستجوي اقوام وملل بوده است.اما امروز،درنخستين دهه از هزاره سوم ميلادي ،دانش يك عامل راهبردي براي موفقيت فرد ،سازمان وجامعه به شمار مي رود،و تنها منبعي است كه ارزش آن در كاربرد آن است.از اين رو ساختن دانش وتوليد و مصرف آن محور توسعه انساني ، توسعه پايدار وجامعه دانش- محور قرار گرفته است. آخرين يافته هاي پژوهشي نشان مي دهدكه يادگيري كليد ورود به جامعه دانش – محور است .(Bransford,j.d ،2001 ) .
از طريق يادگيري هر فردي قادر به ساختن دانش و توليد آن است.(دلور، ژاك وهمكاران ،1997) .
در سالهاي اخير ،تغييرات قابل توجهي درفرآ يند هاي ياددهي- يادگيري رخ داده است.اين تحول با گذاراز ديدگاه رفتار گراييbehaviourism به ديدگاه سازاگرايي constructivism در دهه هاي اخير شكل يافته وبراي بهبود فرآيند ياددهي- يادگيري موردتاكيد جهاني قرارگرفته است و يافته هاي پژوهشي نودرعلم يادگيري وعلوم شناختي در پاسخ به اين سوال كه " چگونه انسانها ياد مي گيرند؟"به كاركردهاي ذهن دريادگيري عمقي وساختن دانش در درون يادگيرنده دلالت دارد. ( 2001 ،how people learn... Bransford,j.d
از جمله تغييرات مي توان به تاكيد هاي زير اشاره نمود:
ازتدريس به يادگيري،- از يادگيري سطحي به يادگيري عمقي ، - از به حافظه سپردن و تكرار رويدادها به كاربرد ،تحليل ،ارزشيابي وسازماندهي عناصر در قالب يا ساختاري نو،- از يادگيري "طوطي وار "مطالب به يادگيري درك وبه كار بستن مفاهيم ،شيوه ها واصول،- از يادگيري آموزشگاهي ماده هاي درسي جدا از هم به يادگيري مداوم ميان رشته اي ،- از تمركز بر دروندادهاي نظام آموزشي به تمركز بر عملكرد و پيامد هاي نظام آموزشي.از اين ديدگاه ،يادگيري فرايندي است كه طي آن فرد به بازنمايي هاي ذهني خود بهبود مي بخشد .
در اين رويكرد معلمان بايد دراين جهت اقدام كنند كه دانش آموز دانش خود را دركلاس بسازد." البته نه با افراط" زيرا بعضي مفاهيم قراردادي هستند وفراگيران آنها را نمي سازند.مثلا در دوره ابتدايي چون بچه ها از نظر رشدي به مراحل عمليات منطق ذهني نرسيده اندو قدرت تحليل ندارند،درسهايي مانند تاريخ،جغرافيا ومدني لزومابا ماهيت رفتارگرايي تدريس مي گردند. گرچه در اين دروس نيز استفاده از تصاوير، فيلم هاي داستاني وانيميشن و...دركنار توضيحات معلم به يادگيري بهتر كمك خواهد نمود. همان طور که دیده اید در سال های اخیر در کتب ریاضی لباس کتابها عوض شده تمرينات و بحث های کار در کلاس طراحی شده ولی هنوز هم رويكرد شناختی به طور كامل اجرايي نشده است . رویکرد تعاملی ترکیبی از رویکرد انتقالی و فرآیندی است هم به محتوا توجه می کند و هم به مهارتها . بعضی جاها در کتاب درسی ، اطلاعات را به فراگیر می دهد و بعضی جاها شاگردان را وادار مي كند به دنبال محتوا بروند .
معلم دراین رویکرد امتحان می گیرد ،، شبیه رفتارگرایان تکرار هفته ای و ماهیانه در آزمون هم دارد اما روش دیگری هم به کار می برد مثلا بچه ها را به باغ می برد تا طول و عرض ابعاد باغ را اندازه بگیرند یا اشکال هندسي مختلفی را به آنها می دهد مثلا وارد کلاس درس شده موضوع درس را هم نگفته پازل زمین فوتبال را به بچه ها می دهد . مثلا پازلی 32 قطعه ای،سپس از بچه ها می خواهد قطعات پازل را روی یک بعد میز روی هم بچینند . بدون اینکه اشاره ای به فرمول کرده باشد . از آنها می خواهد قطعات پازل را روی دو بعد میز مرتب کنند و سپس ازآنها می خواهد قطعات پازل را روی سطح ميز پخش کنند و در نهایت به جمع بندی مساحت می رسد .
در روان شناسی ساخت و سازگرا بحث تلفیق هم مطرح است . مثلا در حین خواندن شعر ، دینی هم آموزش می دهیم که با لذت ادبیات یادگیری دینی افزون می گردد . متاسفانه در بعضی مدارس راهنمایی مثلا دردرس علوم معلم فیزیک و شیمی و زیست و زمین شناسی جدا می شوند که اصلا منطبق بر بحث های ساخت و سازگرا نیست .
نقش معلم در رویکرد تعاملی تنظیم چهارچوبی برای یادگیری دانش آموزان و سازماندهییک دوره اکتشافی است که در آن دانش آموزان آزادانه با مواد و وسایل ارتباط مستقیم داشته باشند و یادبگیرند چگونه یادبگیرند. نقش معلم تسهیل کننده است مي گويند معلمي نوانديش به مدرسه اي دريك جزيره منتقل شد كه دانش آموزان آن مدرسه با رويكرد رفتارگرايي (انتقالي)تربيت شده بودند.معلم قبلي آنها كتابي به نام كتاب بزرگ درمدرسه داشت كه دانش آموزان به هر سئوالي كه برمي خوردند به معلم مراجعه مي كردند ومعلم از كتاب بزرگ پاسخ آنها را به آنان ميداد،روزي معلم درباتلاق فرو رفت ،اوازبچه ها درخواست كمك نمودولي بچه ها عادت كرده بودند راه حل هرمشكلي را ازكتاب بزرگ بجويند لذا سراغ كتاب رفتند وهرچه جستجو نمودند جواب اين سئوال راكه وقتي معلم در باتلاق گيركند چگونه بايد اورا نجات داد نيافتند،معلم كه درحال غرق شدن بود به دانش آموزان گفت كتاب را به من بدهيد،كتاب را كه گرفت به آنها گفت "كتابي كه به شما روش فكر كردن نياموزد بهتراست كه همراه معلم غرق شود "همکاران گرامی همانطورکه مستحضرید برنامه ریزی درسی سنتی کتاب محور است و محصول آن کنکور می باشد.درحالي كه تربيت شهروند مطلوب ازچشم دورخواهدماند.
در این نظام محتواي آموزشي پازل یک تکه اي است که فقط شامل کتاب درسی متمرکز است اما در نظام برنامه ریزی درسی مدرن و مبتنی بر تفکر سیستم بسته های آموزشی ، یک پازل چند تکه مدنظر است شامل کتاب درسی ، کتابهای آموزشی و کمک درسی مثل : کتابهای درسی تمرین ، کتابهای کار، سایت های اینترنتی ، CD ها ، پژوهش های دانش آموزی ، مجلات آموزشی و غیر آموزشی بازدید از موزه و باغ وحش وفيلم وانيميشن ،برنامه های رادیویی و تلویزیونی و ....
همكاران گرامي ،امروزمطالبات جامعه از آموزش و پرورش تغییر کرده است ، تاکید بر کیفیت خروجی های آموزش و پرورش و اینکه آموزش و پرورش به جایگاهی رسیده است که تحولاتی بنیادی در خود ایجاد کند ، تحولاتي كه بایستی عمیق باشند اما شتابزده نباشند .
آموزش و پرورش قرنطینه ای 12 ساله است که می توان با اهداف دراز مدت خروجی ها را هدایت و مورد توجه قرار داد به گونه اي که
به لحاظ اخلاقی: شجاع ، خوشخو و امیدوار به آینده باشند . به لحاظ فکری: امکان خلاقیت در آنها رشد پیدا کرده باشد ، تقویت روحيه پرسشگری و ایده پردازی و ورود به عرصه نادانسته های بشری مورد نظر است ، به لحاظ رفتاری : انضباط ، رعایت قوانین و مقررات ، احترام متقابل و مهارتهای اجتماعی را کسب نمایند . بی تردید استفاده از تمام ظرفیت های موجود در کنار کتاب های درسی برای پرورش دانش ها ، مهارتها و نگرش های مثبت رسالتی خطیر است که بر عهده معلمان پرتلاش نهاده شده است.

منابع - جهت مطالعه بیشتر ؛

1-اي.دبليو بروور، ژ.ا.دوژونج ، و.ژ.استوت ، به سوي يادگيري بر خط-گذار از تدريس سنتي و راهبردهاي ارتباطي آن،2001،ترجمه دكتر فريده مشايخ – دكترعباس بازرگان ،1382،انتشارات آگاه
2-ان ،ال گیج و برلاینر،دیوید، روان شناسی تربیتی،ترجمه گروه مترجمان،چاپ اول ،مشهد انتشارات آستان قدس،1374
3-جيمز استيگلر-جيمز هيبرت ،شكاف آموزشي –بهترين ايده ها از معلمان جهان براي بهبود آموزش در كلاس درس ،ترجمه دكتر محمد رضا سركارآراني –عليرضا مقدم ،1384،انتشارات مدرسه
4-رئوف،علي، پژوهش در كلاس درس ومدرسه، انتشارات مدرسه ،1376
5-سیف ،علی اکبر،روانشناسی پرورشی،انتشارات آگاه ،1379
6-حسینی ایرج ،سید جلال الدین،دیدگاه ارزش یابی برای یادگیری،انتشارات آموخته،1388
7-فردانش ،هاشم،طراحی آموزشی از منظر رویکردهای رفتارگرایی،شناخت گرایی و ساخت گرایی ،فصلنامه علوم انسانی دانشگاه الزهرا شماره 24 و 25 ،1378
8-فیلیپ و هولفیش اسمیت،تفکر منطقی روش تعلیم و تربیت،ترجمه علی شریعتمداری،انتشارات سمت،1371
9-شریعتمداری ،علی،رسالت تربیتی و علمی مراکز آموزشی، انتشارات سمت، 1374
10-لفرانسوا ،گای .آر،روان شناسی برای معلمان،ترجمه هادی فرجامی،انتشارات آستان قدس ،1378

 * سخن معلم محلی برای بیان دیدگاه های مختلف در حوزه آموزش و پرورش است و انتشار آن ها در این تارنما الزاما به معنای تایید آن ها نیست .
هر گونه نقل مطالب و اخبار فقط با ذکر دقیق منبع مجاز است.