پرخـاشگـری

دکتر عزیز الله بابلی بهمئی
مشاور و مدرس آموزش خانواده های تهران
عضو شورای سازمان معلمان منطقه 11 تهران و مسئول کمیته طرح و برنامه ریزی 

پرخـاشگـری
حضرت علی (ع) می فرمایند : «خشم شدید ،چگونگی گفتار را تغییر می دهد ، اساس استدلال را برهم می ریزد ، تمرکز فکر را ازمیان می برد و فهم آدمی را پراکنده می سازد.»
مقدمه :
پرخاشگری یعنی دفاع کردن از حقوق خود به شیوه ای خصمانه. هدف پرخاشگری گرفتن امتیاز از دیگران است . افراد پرخاشگر به حقوق دیگران و خواسته های دیگران اهمیت نمی دهند.افراد غالبا زمانی که احساس کنند مورد تهدید یا بی حرمتی واقع شده اند، به پرخاشگری متوسل می شوند. یعنی خشم آنقدر افزایش می یابد که به صورت پرخاشگری ابراز می شود. علت دیگر انتخاب رفتار پرخاشگرانه آن است که ما فیلم ها و برنامه های تلویزیونی زیادی را می بینیم که قهرمانان این فیلم ها از طریق اعمال پرخاشگرانه خود به بهترین چیزها دست می یابند، در صورتی که در زندگی واقعی، این قهرمانان افرادی تنها و منزوی هستند و قادر به برقراری ارتباط طولانی با دیگران نیستند. رفتار پرخاشگرانه ممکن است در دنیای داستان ها ، فیلم ها و برنامه های تلویزیونی معطوف به کامرواسازی فوری نیازها و خواسته ها و راه حل های مقطعی، موفق به نظر رسد، اما در درازمدت پرخاشگری ما را از دیگران بیگانه ساخته و به صورت افرادی بدگمان، ترسو و متخاصم در می آورد.
پرخاشگری رفتاری مطلوب در مسیر رشد طبیعی کودک است و اگر تحت کنترل صحیح نباشد،می تواند به صورت هیجان غیر قابل کنترل در آید . پرخاشگری بیش از حد طبیعی ، نمایانگر آن است که کودک در یادگیری رفتارهای مطلوب در مواجهه با محرک هایی که خشم او را برمی انگیزد ، شکست خورده است .
رفتارپرخاشگرانه در مفهوم کلینیکی ، بر رفتار عقب نشینانه و انزوا طلبانه مزیت دارد؛ زیرا اولی در واقع حمله به مشکل است نه پذیرش شکست .کودک پرخاشگر را باید در دوباره اندیشیدن به روش های غلبه بر مشکل ، یاری کرد در حالی که کودکی که عقب نشینی می کند ، فاقد انگیزش لازم برای غلبه برمشکل است و در نتیجه کمک به او ممکن است دشوارتر باشد.
در کاستن از عناد و پرخاشگری کودکان معمولاً مسائل اخلاقی نیز مطرح می شود؛ اجابت و حرف شنوی ، همیشه یک ویژگی مثبت نیست . توانایی گفتن "نه" به برخی از درخواست ها ، چیزی است که تعلیم و دوام آن به نظر مطلوب می آید . در این باره باید اطمینان حاصل کرد که پدر و مادر همیشه انتظار اجابت از فرزند خود نداشته باشند. این موضوع در جامعه نه معیار است و نه مطلوب . هدف درمان نباید تربیت کودکی آرام و رام باشد .
بنابراین می توان گفت انسان ها مستعد پرخاشگری متولد شده اند و از طریق اکتساب می توانند این زمینه را رشد داده یا دفع کنند ؛یعنی ،پرخاشگری پدیده ای اجتماعی و یادگرفتنی است و عمومیت دارد ؛یکی از روانشناسان بیان می کند پرخاشگری به طور فطری برای دفاع است .
این مقاله گذری است بر آثار ، علل و درمان پرخاشگری . امیداست معلمان ، مربیان و اولیای محترم در مواجهه این گونه کودکان و نوجوانان آنها را بپذیرند؛هرچند این عمل به معنای پذیرش رفتار آنان نخواهد بود . اگرچه معلم ،پدر یا مادر درمانگر نیستند-چون اغلب بطور رسمی یا غیر رسمی کودکان را مورد مشاهده قرار می دهند-ضروری است که در این گونه موارد افراد را بشناسند تا بهتر بتوانند به آن ها کمک نمایند . بدیهی است در موارد حاد باید کودک یا نوجوان را به مشاور متخصص ارجاع داد.
پرخاشگری (Aggression)
از شایع ترین اختلالات رفتاری ، رفتارهای تهاجمی یا پرخاشگرانه است .مطابق بررسی های بعمل آمده درصد زیادی از مشکلات رفتاری کودکان تحت عناوین مختلف به پرخاشگری مربوط می شود . وجود نظریات متنوع در این مورد از پیچیدگی موضوع حکایت می کند . گروهی از دانشمندان معتقدند که پرخاشگری غریزی و فطری بوده ، انسان از هنگام تولد با این نیرو به دنیا می آید (فروید). درحالی که برخی دیگر بر این باورند که پرخاشگری غریزی نبوده بلکه ناشی از پیدایش مانع در مسیر دست یابی به اهداف است .(نظریه ناکامی پرخاشگری-والدو-میلر)و بالاخره پیروان نظریه یادگیری اجتماعی معتقدند که پرخاشگری در اثر یادگیری رفتار الگوها بوسیله کودکان و نوجوانان ایجاد می شود . نظریه چهارمی نیز وجود دارد که معتقد است اصل و مبنای پرخاشگری می تواند غریزی باشد و وجود چنین نیرویی در جهت صیانت ذات با نظام خلقت هماهنگی و سازش دارد و تنها نحوه بروز آن در جامعه است که تحت تاثیر عوامل تربیتی – اجتماعی ، ممکن است متفاوت باشد.(ابن سینا)
در آسیب شناسی روانی و طبقه بندی اختلالات رفتاری، این گروه از رفتارها را تحت عنوان «اختلالات سلوکی» ذکر کرده اند که مختص کودکان و نوجوانان است .حال پیش از این که به بررسی ویژگی ها و خصوصیات مبتلایان به این اختلال بپردازیم لازم است تعریفی از پرخاشگری ارائه دهیم ؛ با توجه به تعاریف متعددی که از پرخاشگری شده است ، می توان تعریف ذیل را نسبتاً جامع تلقی نمود:
«پرخاشگری آن رفتار تهاجمی است که شخص به قصد صدمه و آسیب رساندن به افراد یا اشیاء از خود نشان می دهد . پرخاشگری ممکن است به صورت فیزیکی ، کلامی و یا در قالب تخریب اشیاء و لوازم و بالاخره زیر پا گذاشتن مقررات و قوانین در محیط زندگی با آگاهی قبلی تجلی نماید.»
انواع مختلف رفتار پرخاشگرانه در کودکان معمولاً یکی از اشکال گریه کردن ، پرتاب اشیاء یا لگدزدن ، گازگرفتن یا حمله غیر مستقیم به اشیاء و افراد صورت می گیرد . رفتار مذکور هنگامی اختلال محسوب می شود که به صورت الگوی رفتاری ثابت و تکراری در ساختار رفتاری شخص در آمده باشد . چنین الگویی رفتاری ممکن است همراه به تجاوز به حقوق دیگران یا هنجارهای اجتماعی مناسب سنی خود جلوه کند . این نوع اختلال معمولاً شدید تر از رفتارهای توأم با خشونت معمولی و یا شوخی های زننده کودکان ونوجوانان است.
مشخصات رفتاری مبتلایان به این اختلال:
وجود مشکلات برای این افراد در خانه و اجتماع ، عادی و معمولی است .عمدتاً فعالیت های جنسی زودرس وجود داشته که شاید در تشدید پرخاشگری آن ها نیز موثر باشد . معمولاً کودک دیگران را مقصر مشکلات خود می داند و احساس می کند که با او غیر منصفانه رفتار می شود ؛نسبت به دیگران مظنون و مشکوک است ؛"احترام به خویشتن"در حد پائین است هرچند که فرد تصور "فردخشن" را در مورد خود فرافکنی می نماید . این افراد محرومیت ها را به ندرت تحمل می کنند ؛کج خلقی ، طغیانگری،برانگیختگی بیش از حد ،غالباً از ویژگی های بارز این گروه از افراد است .از نظر موقعیت تحصیلی در سطح پایینی هستند و این امر تناسبی با سطح هوشی و سن آن ها ندارد . مشکلات مربوط به بی توجهی داشته و حتی در سابقه ی خود شواهدی دال بر وجود اختلالات رشد دارند.
از نظر زمانی شروع این اختلال (پرخاشگری) می تواند در دوره کودکی باشد و در دوره ی بلوغ نیز ادامه یابد و در صورتی که به موقع رفع و درمان نشود مبدل به شخضصیت "ضد اجتماع" خواهد شد . این اختلال در میان پسران بیش از دختران بوده و از نسبت 4 به 1 تا 12 به 1 در نوسان است .
به طور خلاصه ، رفتار افراد مبتلا به پرخاشگری به شرح ذیل است :
1-الگوی رفتاری دائمی و ثابت ، از رفتارهای پرخاشگرانه ، براساس حمله به حریم دیگران به بصورت پرخاشگری های فیزیکی یا کلامی در برابر اشخاص یا اشیاء همراه با کج رفتاری انجام می گیرد.
2-این قبیل افراد به دلایل مختلف اقدام به دزدی از خانه خود و یا خارج از آن می کنند .
3-در سابقه رفتاری این افراد ، فرار از خانه و مدرسه به همراه دوستان بکرّات مشاهده می شود.
4-افراد پرخاشگر در برقراری رابطه ی عاطفی با دیگران دچار شکست شده حتی از ایجاد رابطه اجتماعی نیز عاجزند.
5-دروغگویی و اصرار بر آن از ویژگی های بارز رفتاری آن هاست.
ضمناً در شناخت پرخاشگری سه عامل :
الف)فردی که دارد مشاهده می کند (مشاهده گر رفتار )
ب)خصوصیات رفتار مورد مشاهده.
ج)خود فرد پرخاشگر اینکه قبلاً این طور بوده یا نه ،محیط باعث شده یا ........ سوابق وی...........رابایستی مدنظر قرارداد تا بدون دلیل و شواهد ، فردی برچسب منفی نخورد .
علل پرخاشگری:عوامل پرخاشگری به شرح زیر می باشد :
الف)علل فیزیولوژیک:که شامل موارد ذیل است
1-صدمات و آسیب های دستگاه مغز .تجربیات مختلف نشان می دهد که تحریک یا تخریب نواحی مختلف مغزی از قبیل قشر مخ ، ساختمان شبکیه ، ساقه مغز ، دستگاه کناری ، تالاموس و هیپوتالاموس اثرات مختلفی در بروز رفتارهای پرخاشگرانه دارد ،به همین جهت بروز حوادثی که منجر به ضایعات مغزی ، ضربه های مغزی و . . . می گردند موجب بروز رفتارهای پرخاشگرانه در افراد می شود.
2-غدد درون ریز : هورمون های مترشحه بوسیله غدد درون ریز بدون تردید تاثیر تعیین کننده ای در بروز این قبیل رفتارها دارد . از جمله می توان به تاثیر آدرنالین که موجب برانگیختگی هیجانی و ایجاد حالات تشو.یق می شود و یا هورمون تیروکسین که بصوئرت محرک عصبی عمل می کند و بالاخره هورمون های جنسی اشاره کرد.
3-عوامل ژنتیکی : مهمترین صورت انتقال ژنتیکی پرخاشگری چندتایی بودن کروموزوم Y در مردان است ، رایج ترین آن ها حالت XXY می باشد این قبیل مردان از نظر جسمی نیرومند بوده و دارای رفتارهای خصمانه پرخاشگرانه می باشند.
ب)علل روانی – اجتماعی
1-ناکامی: ناکامی در اغلب موارد بویژه در کودکان و نوجوانان منجر به بروز رفتارهای خصمانه می گردد دکتر آذردخت مفیدی – روان پزشک –یکی از مهمترین علل پرخاشگری را ناکام می داند که به شکل های نا امنی عاطفی و اقتصادی بروز می کند .
2-یادگیری مشاهدای:این امر در ارتباط با مدل های ارایه شده از سوی رسانه های گروهی (تلویزیون و . . .)و سایر الگوهای رفتاری در اجتماع اتفاق می افتد.
3-کمبود توجه و عاطفه خصوصاً در هنگام کودکی و نیز طرد کودک از سوی والدین یا جدایی آن ها که سبب احساس نا امنی در فرد می شود . همچنین غیبت پدر و یا اعتیاد والدین عاملی است در جهت تشدید رفتارهای پرخاشگرانه .
4-تربیت متناقض همراه با نظم شدید و تغییرات مکرری که در نقش های والدین حاصل می شود .
5-پرخاشگری به عنوان وسیله ای جهت تخلیه فشارهای روانی (مکانیزم دفاعی) : هرگاه فرد در معرض فشارهای روانی قرار گیرد و نتواند بطور طبیعی آن ها را برای خود حل نماید ممکن است مبادرت به انجام اعمال توام با خشونت نماید .
6-احساس رنجش عمیق کودک و نوجوان در اثر بی عدالتی یا تبعیض معلمان یا اولیاء.
7-آسان گیری والدین،اگر کودک یا نوجوان از یک طرف به طور کلی رها شود و برای هیچ کاری مورد موأخذه قرار نگیرد این آسان گیری در محیط خانواده ممکن است این باور را در فرد بوجود اورد که چون در اجتماع چنین بی قیدی و بی بند و باری را نمی یابد ، دست به پرخاشگری می زند.
8-ایجاد محدودیت های جسمی و حرکتی کودک ، خواه بوسیله دیگران و یا براثر ناتوانی خود او .
9-جلوگیری از انجام فعالیت های مورد علاقه او.
10-در نوجوانان قطع فعالیت های در حال پیشرفت ، ایراد گرفتن دائم از آنها ، اذیت کردن ، سرزنش کردن او به خاطر کاری که انجام نداده است .
11-تحریک مستقیم از طرف دیگران (بدرفتاری و اهانت کلامی دیگران)
12-تاثیر سرو صدا (افرادی که در معرض سرو صدا های بلند و تحریک کننده قرار می گیرند ، خشونت مستقیم شدید تری نسبت به افرادی که در معرض اینگونه شرایط محیطی نیستند ، از خود نشان می دهند.)
13-تاثیر آلودگی هوا ( قرار گرفتن در معرض بوهای مضر ، نظیر بوهایی که از کارخانه ها ی سازنده مواد شیمیایی یا سیار مراکز صنعتی خارج می شود ممکن است موجب تحریک پذیری افراد و نتیجتاً پرخاشگری گردد .)
14-تاثیر تراکم جمعیت (تراکم بیش از حد ممکن است سطح پرخاشگری را بالا ببرد ، در موقعیتهایی که واکنش های منفی هستند – مثلاً مزاحمت ، تحریک و ناکامی – تراکم جمعیت ممکن است احتمال انفجارهای پرخاشگرانه را تشدید نماید .)
15-بالا بودن سطح تحریک فیزیولوژیک (جسمی) تحریک شدید ناشی از علل گوناگون نظیر شرکت در فعالیتهای مسابقه ای ، ورزشهای سنگین و مشاهده فیلم های تحریک کننده موجب افزایش پرخاشگری آشکار می گردند.
خلاصه : الگوهای نادرست ، تربیت نادرست والدین ، رفتار سرد والدین با یکدیگر و با فرزندان ، تبعیض میان فرزندان ، کتک زدن ، فقر ( اعم از فقر ارتباطی ،مادی یا علمی )و اجبار باعث پرخاشگری می شوند . همچنین اگر فردی احساس ارزشمندی کند ولی دیگران اجازه عرض اندام به وی ندهند . تمایل به پرخاشگری پیدا می کند.
درمان پرخاشگری: با توجه به علل ایجاد کننده پرخاشگری باید درمانهای مناسب را اتخاذ نمود .
1-در صورتی که پرخاشگری ناشی از علل فیزیولوژیک باشد مراجعه به پزشک و دارو درمانی بسیار لازم و ضروری است . بدیهی است در این شرایط صورت های مختلف درمان دارویی قابل اعمال خواهد بود.
2-در صورتی که پرخاشگری و یا اختلال سلوکی به علت بروز عوامل غیر فیزیولوژیک رخ داده باشد باید اقدام به روان درمانی نمود که دراینمورد توجه به مسائل زیر از ضروریات است :
الف-تنظیم روابط خانواده گی فرد و تعدیل رفتار والدین در حد معقول، مقدمه سالم سازی شخصیت فرد مبتلا خواهد بود . بدیهی است با تغییر روابط خانوادگی در جهت مثبت خود احساس امنیت و آرامش بیشتری خواهد نمود و او درخواهد یافت که نه تنها مورد طرد والدین نیست بلکه مورد محبت هم می باشد .
ب-آگاهی بخشیدن به کودک یا نوجوان مبتلا به این اختلال مبنی بر اینکه این رفتارش با معیارهای اجتماعی هماهنگی نداشته و ادامه چنین رفتارهائی باعث ایجاد محدودیت برای خود و نیز مشکلات برای اطرافیان خواهد شد تا بدین ترتیب مسئولیت اعمال خود را بپذیرد .
ج-توجه به جنبه های هیجانی انرژی زا با عنایت به سن رشد : لازم است که با ترتیب برنامه های سالم تربیتی ، ورزشی ، هنری و . . . زمینه لازم برای تخلیه فشار های روانی و هیجانی را برای افراد فراهم نمائیم.
د-روش های تلفیقی (روش تنفس عمیق ، آموزش خود رهبری ، قرادادرفتاری ، همدلی کردن ، احساس پذیر ش و . . .)
بهترین طریقه آرام کردن کودک ، مبارزه با علت ناکامی ، رفتار منطقی و محبت آمیز ، اطمینان و اعتماد دادن به کودک است . اکثراً باید کودک و والدین را باهم درمان کرد .
فهرست منابع:
1-آسیب شناسی روانی دکتر سعید شاملو
2-اختلالهای رفتاری کودکان ریتاویکس –نلسون-النسی،ایزرائل
3-بررسي اثربخشي آموزش مهارتهاي زندگي بر بهداشت رواني دانشجويان. دومين سمينار سراسري بهداشت رواني دانشجويان. - ناصري ،حسين ؛ نيك‌پرور ، ريحانه
4-بهداشت روانی دکتر سعید شاملو
5-روانشناسی اجتماعی الیوت ارونسون
6-روانشناسی تربیتی درس مشترک مراکز تربیت معلم – مؤلف ؛علیرضا مرادی
7-روانشناسی کودکان و نوجوانان استثنایی دکتر بهروز میلانی فر
8-رفتارهای بهنجار و نا بهنجار دکتر شکوه نوابی نژاد
9-خلاصه روانپزشکی کاپلان –ساروک
10- مهارتهاي زندگي ترجمه شهرام محمدخاني